Koha e parashikuar e leximit: 2 minuta
10 shkurt 2026
Një pyetje që ka tronditur mendjet filozofike për shekuj: A do të ishe i njëjti person nëse do të kishe rritur në një vend tjetër? Një rrjet i ri i studimeve psikologjike dhe gjenetike po përpiqet të japë përgjigje, duke treguar se gjenetika dhe mjedisi bashkohen për të shkruar “manualin e vetvetes”.
Një eksperiencë personale ilustron fuqinë e kulturës: një fëmijë i rritur në Suedi, me origjinë indiane, u përball me kuriozitetin e kushërirës së tij në Indi: “A është e vërtetë që njerëzit në Suedi hanë lopë dhe derra?” Një pyetje e thjeshtë që ndezi reflektime më të thella mbi moralin, zakonet dhe identitetin.
Gjenetistja psikiatrike Ziada Ayorech nga Universiteti i Oslos shpjegon se ADN-ja formon “harduerin”, por mjedisi dhe kultura janë softueri që e shkruan versionin përfundimtar të personalitetit. Ajo tregon se vendet ku jeton dikush ndikojnë në mënyrën se si mendon, ndjen dhe vepron, duke e ndryshuar mënyrën se si shohim botën.
Studimet mbi binjakët, të cilët ndajnë ADN identike ose të ngjashme, zbulojnë se gjenetika shpjegon rreth 50% të ndryshimeve, ndërsa pjesa tjetër mbetet një mozaik i formuar nga edukimi, kultura dhe eksperiencat e jetës.
Siç thotë Ching-Yu Huang, “Truri që keni sot mund të ishte krejt ndryshe po të kishit lindur dhe rritur në Tajvan, edhe me të njëjtën ADN.” Ky zbulim nënvizon se ne jemi produkt i një bashkëpunimi të ngushtë mes natyrës dhe edukimit, dhe se identiteti ynë nuk ka një vendfiksim, por rritet dhe ndryshon me botën përreth nesh.
